Heide
In de nazomer kleurden struikhei en dopheide hele velden paars. Zo zag het oude, onontgonnen land eruit, waar de schaapskudden graasden.
Het landschap
Waar 't dorp overgaat in de Peel
Ten zuiden van de kerk van Boekel lag eeuwenlang de grens tussen bewoond land en de Peel. Op de hoge zandgronden stonden de boerderijen, met hun akkers eromheen. Verderop begonnen de hei, de vennen en het natte veen. Daar woonde haast niemand. Daar liepen alleen de schaapskudden, met de herder erachteraan.
Op de kaart van 1867 staat het er nog gewoon op: Zandhoek, Peelstraat, Logt en Kluis, met daarachter de wijde Peelsche Heide en de schaapskooien. De naam Boekel komt volgens de meeste kenners van boek (beuk) en lo (bos op zandgrond). Een beukenbosje dus, zoals ze vroeger zeien.
ZandHoge, droge dekzandgronden
HeideEeuwenlang de woeste grond
2323Inwoners in 1867
Oude kaart
Boekel in 1867
Op de gemeentekaart van Kuyper zie je hoe Boekel er anderhalve eeuw geleden bij lag. Aan de zuidkant de buurtjes Zandhoek, Gramsoord, Peelstraat, Logt en de Kluis. Ten oosten daarvan alleen maar hei, vennen en schaapskooien. Klik op de kaart om 'm groot te bekijken.
Leg ze 'ns naast mekaar. De kromme weggetjes rond Zandhoek, Peelstraat en Logt liggen er nog bijna net zo. Ten oosten daarvan is alles kaarsrecht, want daar kwam de hei pas in de twintigste eeuw onder de ploeg.
Door de eeuwen heen
Van hei tot nu
Zeven eeuwen Boekel, van de eerste gemeynt tot vandaag.
1313 – 1358
De hei voor iedereen
Rond 1313 gaf Rutger van Herpen de woeste gronden aan de mensen van Boekel en Volkel in gemeenschappelijk gebruik. Daar mochten ze hun schapen weiden en plaggen steken. In 1358 wordt voor 't eerst een kapelleke genoemd, gewijd aan Sint Agatha. In de streek heet die nog altijd Sint Achten.
1400 – 1800
Het Land van Ravenstein
Boekel hoorde bij het Land van Ravenstein, een eigen gebiedje tussen Staats-Brabant en Gelre. Na 1648 was het katholieke geloof in de rest van Brabant verboden. Hier kon je gewoon naar de mis, en dus kwamen de mensen van heinde en verre over de grens.
1741
Broeder Daniël en Huize Padua
Daniël de Brouwer en zijn medebroeders vertrokken uit Handel en begonnen net over de grens, aan de zuidkant van Boekel, Huize Padua. Ze brouwden bier, maakten kaarsen, gaven les aan kinderen en staken rond 1740 al turf in de Peel.
1810 – 1850
Eigen gemeente, en dan de honger
In 1810 werd Boekel een zelfstandige gemeente. Kort daarna kwamen er zware jaren. Door de aardappelziekte van 1846 hadden veel gezinnen niks meer te eten. Rond 1850 trokken tientallen Boekelse families naar Amerika, en in Wisconsin begonnen ze een nieuw bestaan rond Little Chute.
Tot ver in de 19e eeuw
Schapen, plaggen en potstallen
De boeren hadden een beetje van alles: wat koeien, varkens, rogge en boekweit, en de schapen op de hei. De plaggen gingen de potstal in en kwamen er als mest weer uit, voor de akkers. Zo werden de akkers langzaam bol en de hei steeds kaler.
1900 – 1936
De Boekelse hei gaat onder de ploeg
Met kunstmest werd de arme grond ineens wat waard. De gemeente verkocht de hei in stukken van zo'n zeven hectare, en jonge boeren trokken de Peel in. In 1933 ging daar de eerste school open, in 1934 kwam er een kerk, en in 1936 kreeg het nieuwe dorp z'n naam: Venhorst. Het heette eerst Sint Jozefpeel.
1925
De nieuwe Sint-Agathakerk
Midden in 't dorp verrees de grote Sint-Agathakerk. Hij staat er nog altijd, en vanaf de velden in het zuiden zie je de toren van verre.
1939 – 1944
Oorlog en bevrijding
In 1939 werd aan de oostkant het Defensiekanaal gegraven, als onderdeel van de Peel-Raamstelling. In september 1944, tijdens Market Garden, lag Boekel vlak naast de corridor en was het hier een week lang frontgebied. Op zondag 24 september, na de hoogmis, stond de eerste Engelse tank op 't kerkplein. Dat is sindsdien de Boekelse bevrijdingsdag.
1955
De ruilverkaveling
Na de oorlog moest het boerenwerk efficiënter. Bij de ruilverkaveling werden snippertjes grond geruild en samengevoegd, en kwamen er nieuwe wegen en sloten. In februari 1955 ging de Heidemij het buitengebied rond om alle boerderijen te fotograferen. Die foto's zie je hieronder.
1997 – 2021
Boekel blijft Boekel
Plannen om samen te gaan met Uden en Veghel gingen in 1997 niet door: de Eerste Kamer stemde tegen. In 2013 was Boekel een van de eerste gemeenten waar elk huis glasvezel had. Tussen 2019 en 2021 werd het Ecodorp gebouwd, met 36 duurzame woningen.
2025
Honderd jaar Sint Achten
In juni 2025 vierde Boekel dat de Sint-Agathakerk honderd jaar oud werd. Op 8 juni werd op het kerkplein een monument onthuld voor de missionarissen uit Boekel en Venhorst. Het verleden leeft hier nog, en dat komt mede door de heemkundekring Sint Achten op Boeckel.
Uit 't archief
Het buitengebied in 1955
In de winter van 1955 legde de Heidemij voor de ruilverkaveling alle boerderijen rond Boekel vast. Het bordje voor elk huis is het nummer uit hun inventaris. Wat je ziet: modderwegen, rieten daken en kale bomen. Ons Brabant van toen.
“Wie goed kijkt, ziet in elke houtwal, elk zandpad en elk ven een stukske van 't verhaal van de mensen die hier vroeger woonden.”Boekel Zuid
Natuur
Het karakter van de zandgronden
Na alle ontginningen is het oude landschap nog lang niet weg. Je moet alleen weten waar je moet kijken.
Houtwallen
Rijen eiken, berken en struiken op aarden wallen. Vroeger hielden ze het vee binnen en de wind buiten. Nu zijn het groene linten voor vogels en kleine zoogdieren.
Vennen
Ondiepe plassen in laagtes van het zand, gevoed door regenwater. Hier groeiden veenmossen, wollegras en lisdodde, en kwamen libellen en kikkers af op het water.
VeldleeuwerikKievitPatrijsZomertortel
ZomereikRuwe berkStruikheiBrem
GentiaanblauwtjeHazelwormReeHaas
Ontdekken
Het oude landschap lezen
Pak de fiets of trek je stappers aan. Wie rustig door 't buitengebied gaat, ziet het verleden zo terug. Let maar 'ns op:
- Kromme zandpaden volgen vaak nog oude routes tussen boerderijen. De kaarsrechte wegen zijn meestal pas bij de ontginning aangelegd.
- Bolle akkers zijn door eeuwenlang plaggen opbrengen hoger komen te liggen dan het land eromheen.
- Veldnamen met -ven, -heide, -donk of -hoek vertellen hoe een plek er vroeger uitzag.
- Oude eiken langs perceelgrenzen zijn vaak overblijfsels van verdwenen houtwallen.